ΔΡΩΜΕΝΑ

Δρώμενα ονομάζουμε τα έθιμα των λαϊκών πολιτισμών που περιλαμβάνουν τελετουργικές πράξεις με έντονους συμβολισμούς. Τελούνται με τη συλλογική συμμετοχή και την κατάφαση μιας κοινότητας σε ορισμένη ημερομηνία στον κύκλο του χρόνου. Ειδικότερα, τα δρώμενα της κωδωνοφορίας είναι εκδηλώσεις γονιμικού και αποτροπαϊκού χαρακτήρα της γεωργοκτηνοτροφικής κοινωνίας  φορτισμένα από το φόβο κακής σοδειάς και την ελπίδα πλούσιας συγκομιδής. Η κορύφωση αυτής της φόρτισης σημειώνεται κατά το πέρασμα από τον ένα παραγωγικό κύκλο στον άλλο, ανάμεσα στην αρχή του χειμώνα  και την αρχή της άνοιξης. Στο διάστημα αυτό δραματικές παραστάσεις με συλλογικές μεταμφιέσεις με μάσκες, δέρματα, κουδούνια επιδιώκουν να εξευμενίσουν τις μυστηριακές δυνάμεις που επηρεάζουν τη γονιμότητα στη φύση και να απομακρύνουν με εκκωφαντικό τρόπο τους κακούς δαίμονες που την εμποδίζουν. Γι’ αυτό, στην καταγωγή κάθε δρώμενου αναγνωρίζουμε την βαθύτερη τάση του ανθρώπου να περιβάλλει με ιερότητα τις εργασίες στη γη με πράξεις μίμησης, για παράδειγμα, των κινήσεων άροσης και σποράς. Το δρώμενο είναι μια ιεροπραξία που αποσκοπεί στην προστασία της επιβίωσης της κοινότητας, γι’ αυτό  είναι διάχυτο και αποδεκτό όπου οι κοινωνίες των ποιμένων και των αγροτών απλώθηκαν, επομένως έχει χαρακτήρα οικουμενικό.

 

ΠΗΓΗ – ΚΕΙΜΕΝΑ : Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας- Θράκης

ΠΕΤΡΟΥΣΑ (Δήμος Προσοτσάνης, Νομός Δράμας) «ΜΠΑΜΠΙΝΤΕΝ» 6 έως 8 Ιανουαρίου Το δρώμενο Μπάμπιντεν κρατάει το όνομά του από παλαιότερο εορτασμό της ημέρας της μαμής που γινόταν 8 Ιανουαρίου. Βασικά πρόσωπα είναι οι «χαράπηδες», άνδρες με τραγόμορφη μεταμφίεση: φορούν δέρματα κατσίκας, κάλυμμα του κεφαλιού από δέρμα κατσίκας με προσαρμοσμένα κέρατα τράγου, βάφουν το πρόσωπο με καπνιά και δένουν κουδούνια από τους ώμους (δύο μεγάλα μπατάλια μπροστά και τέσσερα κυπριά πίσω), τα οποία διαλέγουν με προσοχή, ώστε να παράγεται αρμονικός ήχος. Με γρήγορες αναπηδήσεις προκαλούν το δυνατό ήχο των κουδουνιών, ώστε να διώξουν τα κακά πνεύματα και να ξυπνήσουν τις βλαστικές δυνάμεις της φύσης.

ΝΙΚΗΣΙΑΝΗ (Δήμος Παγγαίου, Νομός Καβάλας) «ΑΡΑΠΗΔΕΣ» 7 Ιανουαρίου Οι «Αράπηδες» είναι άνδρες τελεστές που φορούν μαύρη υφαντή κάπα, υφαντές γκέτες, τα «καλτσούνια» και γουρουνοτσάρουχα, τα «τσερβούλια». Δένουν τα τσερβούλια στις κνήμες με δερμάτινα λουριά, τις «λαπάρες». Στην πλάτη δημιουργούν ψεύτικη καμπούρα. Καλύπτουν το κεφάλι με ψηλό κωνικό κάλυμμα από μαύρο κατσικίσιο δέρμα, την «μπαρμπότα», στην οποία δένουν ένα μεταξωτό ζωνάρι, «τσεβρέ». Παλαιότερα οι αρραβωνιασμένοι πρόσθεταν σε αυτό ένα μαντήλι που είχε κεντήσει η αρραβωνιαστικιά τους. Κρατάνε ξύλινες σπάθες, τις «μαχαίρες». Κρεμούν στη μέση τους με σκοινί τέσσερα μεγάλα κουδούνια: ένα σφυρήλατο, «μπατάλι», μπροστά-δεξιά και τρία χυτά, «τσάνια», ένα μπροστά-αριστερά και δύο πίσω. Τα κουδούνια επιλέγονται με προσοχή, ώστε να δημιουργούν αρμονικό ήχο.

ΠΥΡΓΟΙ (Δήμος Προσοτσάνης, Νομός Δράμας) 6-8 Ιανουαρίου «ΝΤΑΒΑΝΙΣΚΑ» Η τέλεση ξεκινά το βράδυ της 6 παραδοσιακό γλέντι με λύρα, γκάιντα και νταχαρέδες. Μετά τα μεσάνυχτα και έως το ξημέρωμα, νέοι άνδρες που συμμετέχουν στην αγρυπνία, φορούν κουδούνια χωρίς να μεταμφιεστούν και γυρνούν στο χωριό «για να ακουστούν», να προαναγγείλουν το δρώμενο της επόμενης μέρας. «ΜΠΑΜΠΙΝΤΕΝ» Το μεσημέρι της 8ης και η νύφη (την υποδύεται ένας άντρας), ξεκινούν με όργανα την πορεία στο χωριό, συναντώνται και καταλήγουν στην πλατεία. Ένας άνδρας μεταμφιεσμένος σε παπά τελεί τον εικονικό γάμο..

ΞΗΡΟΠΟΤΑΜΟΣ «Αράπηδες» ή «Αράπιντεν»

ΞΗΡΟΠΟΤΑΜΟΣ (Δήμος Δράμας, Νομός Δράμας) «Αράπηδες» ή «Αράπιντεν» (Μέρα του Αράπη) 6-7 Ιανουαρίου Η ομάδα των τελεστών του δρώμενου των «Αράπηδων» ονομάζεται «τσέτα». Βασικά πρόσωπα της τσέτας είναι οι «Αράπηδες» («αράπουε»), άντρες ντυμένοι με φλοκωτές κάπες (παλαιότερα με προβιές) και κεφαλοστολές από δέρμα κατσίκας (παλαιότερα προβάτου). Στο κεφάλι, δένουν ένα μαντήλι και στα χέρια τους κρατούν ένα ξύλινο σπαθί. Στη μέση κρεμούν κουδούνια, τρία μεγάλα μπατάλια ή τρία κυπριά (κατά περίπτωση και περισσότερα) συνταιριασμένα, ώστε ο ήχος τους να είναι αρμονικός. Την τσέτα συμπληρώνουν οι «Εύζωνες» («αρναούτε», συμμετέχουν ως γαμπροί), οι «Γκελίγκες» (νύφες), νεαροί άνδρες μεταμφιεσμένοι με την παραδοσιακή γυναικεία ενδυμασία της περιοχής και οι «Μάνγκουδες» («μάνγκουφτσε», παλιάτσοι). Ο μάνγκους φορά λευκά ρούχα, μαύρη κάλτσα στο κεφάλι με τρύπες για τα μάτια και τη μύτη, μικρά κουδούνια στη μέση, έχει ψεύτικη καμπούρα και κρατά ένα σακούλι με στάχτη από το Δωδεκαήμερο και μια ξύλινη μαγκούρα. Επικεφαλής της ομάδας είναι ο «τσέταμπασία», άνδρας όχι μεταμφιεσμένος, που κρατά μία γκλίτσα. Είναι υπεύθυνος για την οργάνωση της ομάδας, τη συνεννόηση με τους μουσικούς, την πληρωμή τους και τη συγκέντρωση χρημάτων.

Ανθή (Δήμος Νιγρίτας, Νομός Σερρών) «Μπαμπούγερος» Κυριακή της Τυρινής, Καθαρά Δευτέρα Στο δρώμενο των «Μπαμπούγερων» συμμετέχουν νέοι του χωριού, φορούν μαύρα ή καφέ επεξεργασμένα δέρματα αιγοπροβάτων και στη μέση κρεμούν πέντε κουδούνια, ένα μεγάλο μπατάλι και τέσσερα κυπριά. Στον ώμο φορούν σάλι, στολισμένο με φλουριά, χρυσές κορδέλες και κρόσσια. Στο κεφάλι τοποθετούν τη «Μπαμπουσάρκα», μια μαύρη υψικόρυφη κεφαλοστολή που καλύπτει και το πρόσωπο και ξεπερνά το ένα μέτρο. Είναι στολισμένη, στο μπροστινό μέρος, με σειρές από πολύχρωμες χάντρες, κορδέλες και κρόσσια, ενώ στη κορυφή της έχει πολύχρωμα μαντίλια.

Οι μορφές που κυριαρχούν στις καρναβαλικές εκδηλώσεις της Σκύρου είναι εκείνες του Γέρου, της Κορέλας και του Φράγκου. Ο Γέρος φορά την χαρακτηριστική μάλλινη κάπα των βοσκών γυρισμένη ανάποδα, με το τριχωτό μέρος προς τα έξω , στοιχείο που σε συνδυασμό με την προσωπίδα από τομάρι μικρού ζώου που καλύπτει το πρόσωπο ,του προσδίδει μια ιδιαίτερη αγριότητα. Η κουκούλα της κάπας , στερεωμένη με το ζωνάρι , καλύπτει την κεφαλή, ενώ την ενδυμασία συμπληρώνει το μάλλινο παντελόνι( κοντοβράτσι), οι άσπρες υφαντές κάλτσες και τα χαρακτηριστικά πέτσινα σανδάλια των βοσκών του νησιού , τα λεγόμενα «τροχάδια». Στη ράχη του παραχώνει κουρέλια ή ένα παλιό μαξιλάρι ώστε να δίνει την εντύπωση ότι έχει καμπούρα. Στο ένα χέρι κρατά το ξύλινο κυρτό βοσκοράβδι και στο άλλο ένα ταγάρι με αλεύρι ή πίτουρα, αναγκαίο για την αναμέτρηση του με τον κόσμο , στο δρόμο προς την πλατεία. Εκείνο όμως που σκορπά τον φόβο και το δέος στο πέρασμα του είναι ο ήχος από τα 50-60 κουδούνια που είναι στερεωμένα επάνω του με ξύλινους κρίκους περασμένους από ένα σχοινί, το «λιτάρι», ώστε να κρέμονται ελεύθερα και να βροντούν καθώς προχωρά στα στενά με ρυθμικούς βηματισμούς. Οι ερμηνείες σχετικά με τις απαρχές αυτής της μεταμφίεσης ποικίλλουν. Ο θρύλος θέλει έναν απερίσκεπτο τσοπάνη να εμφανίζεται στην πλατεία του χωριού, ντυμένος με τα δέρματα των ζώων που χάθηκαν στη βαρυχειμωνιά ,φορτωμένος τα κουδούνια του κοπαδιού και συνοδευόμενος από την ντυμένη με κουρέλια γυναίκα του. Το πιο πιθανό ωστόσο είναι οι ρίζες της ερμηνείας να πηγαίνουν πιο βαθιά και να συνδέονται με τις Διονυσιακές γονιμικές τελετουργίες.

ΣΟΧΟΣ (Δήμος Λαγκαδά, Νομός Θεσσαλονίκης) «ΜΕΡΙΟΥ» Σάββατο της Τυρινής-Καθαρά Δευτέρα Οι κωδωνοφόροι του Σοχού ονομάζονται «Μέριου». Πρόκειται για παρέες μεταμφιεσμένων που περιφέρονται στους δρόμους του χωριού περπατώντας ρυθμικά, αναπηδώντας και σείοντας τα κουδούνια, ώστε να ξυπνήσουν τις βλαστικές δυνάμεις της φύσης. Είναι κυρίως άνδρες, αλλά σήμερα και αρκετές γυναίκες και παιδιά. Φορούν εσωτερικά φανέλο με «μανικέτια», δηλαδή, πλεκτές πολύχρωμες μπορντούρες στα μανίκια και λευκό πουκάμισο με διπλωμένα μανίκια για να φαίνονται τα μανικέτια. Στο παρελθόν οι γυναίκες προσπαθούσαν να κάνουν ιδιαίτερο το σχέδιο των μανικετιών, ώστε να αναγνωρίζει η κάθε μια στο πλήθος τον άντρα της. Κατόπιν, φορούν παντελόνι και πανωφόρι αμάνικο από δέρματα τράγων με μαύρο τρίχωμα, χοντρές μάλλινες κάλτσες και δερμάτινα τσαρούχια. Ένα υφαντό κόκκινο ζωνάρι που περνιέται χιαστί στους ώμους στηρίζει τα κουδούνια στο ύψος της μέσης. Στο στήθος βάζουν μια πλεκτή εσάρπα με έντονα χρώματα (κυρίως κόκκινο). Καλύπτουν το κεφάλι με το «καλπάκι», το οποίο αποτελείται από την προσωπίδα και την κεφαλοστολή. Κατασκευάζεται από μαύρο μάλλινο ύφασμα, το «σαγιάκι». Η προσωπίδα είναι διακοσμημένη με πολύχρωμες κυκλικές λεπτές ταινίες («σειρήτια») και τρίχες από ουρά αλόγου για μουστάκια. Στο μέτωπο φέρει έναν κεντημένο σταυρό. Το καλπάκι καταλήγει προς τα πάνω σε ψηλή κωνική κεφαλοστολή με πολύχρωμες κορδέλες χαρτιού και μια ουρά αλεπούς στην κορυφή. Στα χέρια οι μεταμφιεσμένοι κρατούν γκλίτσα και ένα μπουκάλι ούζο.

Φλάμπουρο (Δήμος Νιγρίτας, Νομός Σερρών) «Μπαμπούγερος» Κυριακή της Τυρινής, Καθαρά Δευτέρα Οι «Μπαμπούγεροι» είναι νέοι του χωριού που φορούν μαύρα ή καφέ επεξεργασμένα δέρματα αιγοπροβάτων και στη μέση κρεμούν πέντε κουδούνια, ένα μεγάλο μπατάλι και τέσσερα κυπριά και από πάνω δένουν μια μαντήλα. Στο κεφάλι βάζουν τη «Μπαμπουσάρκα», μια μαύρη υψικόρυφη κεφαλοστολή που καλύπτει και το πρόσωπο και ξεπερνά το ένα μέτρο. Είναι στολισμένη, στο μπροστινό μέρος, με σειρές από πολύχρωμες χάντρες και κορδέλες και στη κορυφή πολύχρωμα μαντίλια.

ΠΑΓΟΝΕΡΙ (Δήμος Νευροκοπίου, Νομός Δράμας) «ΑΡΑΠΗΔΕΣ» (ή Χαράπηδες) 6 Ιανουαρίου Τα ξημερώματα οι τελεστές συναντούν στις Κάτω Βρύσες του χωριού το εκκλησίασμα που επιστρέφει από τον αγιασμό των υδάτων και ξεκινούν από κοινού, με μπροστάρηδες τους αράπηδες, την πορεία για την πλατεία. Συνοδεύονται από ορχήστρα γκάιντας και νταχαρέ. Οι αράπηδες έχουν τραγόμορφη μεταμφίεση: φορούν μαύρο αμάνικο πανωφόρι, κεφαλοστολή από δέρμα κατσίκας με ανοίγματα για τα μάτια και το στόμα, κρατούν ξύλινα σπαθιά και κρεμούν στη μέση κουδούνια (κυπριά και μπατάλια), τα οποία είναι με προσοχή επιλεγμένα, ώστε να προκαλούν αρμονικό ήχο, καθώς οι αράπηδες αναπηδούν, τρέχουν ή βαδίζουν. Ο δυνατός, αλλά ταυτόχρονα αρμονικός ήχος των κουδουνιών θεωρείται ότι αποτρέπει το κακό και ξυπνά τις βλαστικές δυνάμεις της φύσης.

ΒΩΛΑΚΑΣ (Δήμος Νευροκοπίου, Νομός Δράμας) «ΧΑΡΑΠΙΑ» - «ΑΡΚΟΥΔΕΣ» 6-8 Ιανουαρίου Το πρωί της 6ης Ιανουαρίου, μετά τον αγιασμό των υδάτων, οι κάτοικοι του Βώλακα τελούν το έθιμο της «μπάρας». Ομάδες ανδρών τραγουδώντας με τη συνοδεία γκάιντας και νταχαρέδων (παραδοσιακών κρουστών) οδηγούν νεόνυμφους της περασμένης χρονιάς στη δεξαμενή όπου τελέστηκε ο αγιασμός και τους περνούν μέσα από το νερό, ώστε να ενισχυθεί η γονιμότητά τους και να ευλογηθούν οι απόγονοί τους, ως μελλοντικά μέλη της κοινότητας.

Μοναστηράκι (Δήμος Δράμας, Νομός Δράμας) «ΑΡΑΠΗΔΕΣ» 6 Ιανουαρίου Ο θίασος του δρώμενου, η «τσέτα», αποτελείται από τους «Αράπηδες», τις «Γκιλίγκες», τους «Παππούδες» και τους «Τσολιάδες». Οι Αράπηδες φορούν μαύρες φλοκωτές ποιμενικές κάπες, που καλύπτουν ολόκληρο το σώμα και εντυπωσιακές υψικόρυφες προσωπίδες από δέρματα αιγοπροβάτων. Στη μέση τους κρεμούν τρία μεγάλα κουδούνια, μπατάλια ή κυπριά (τσιάνουβε), τα οποία είναι αρμονικά συνταιριασμένα, ενώ στα χέρια τους κρατούν ένα μεγάλο ξύλινο σπαθί και ένα σακουλάκι στάχτη του Δωδεκαήμερου. Οι «Γκιλίγκες» (νύφες) είναι νέοι του χωριού ντυμένοι με τοπικές παραδοσιακές γυναικείες φορεσιές. Οι «Παππούδες» φορούν την παραδοσιακή γιορτινή ανδρική φορεσιά και οι «Τσολιάδες» φορούν φουστανέλα, πολύχρωμες μαντίλες στη πλάτη τους και στο κεφάλι μαύρη μαντίλα με κρόσσια, για κεφαλόδεσμο, που συμβόλιζε το πένθος για τη σκλαβωμένη πατρίδα. Παλαιότερα οι Τσολιάδες έβαφαν τα πρόσωπά τους μαύρα ή φορούσαν μάσκα για να μην αναγνωρίζονται από τον εχθρό. Οι Παππούδες και οι Τσολιάδες προστέθηκαν στην τσέτα σε κάποια μεταγενέστερη του εθίμου εποχή, οι πρώτοι για να τιμήσουν τις παλαιότερες γενιές και οι δεύτεροι την ελληνική ενδυμασία. Την τσέτα συνοδεύουν οργανοπαίκτες τοπικών παραδοσιακών μουσικών οργάνων, της μακεδονικής λύρας και του νταχαρέ.

ΓΕΡΓΕΡΗ (Δήμος Ρούβα, Νομός Ηρακλείου) «ΑΡΚΟΥΔΙΑΡΗΔΕΣ» - «ΑΠΟΚΡΙΓΙΩΜΑΤΑ» Καθαρά Δευτέρα Οι «αρκουδιάρηδες» είναι τα βασικά πρόσωπα των δρώμενων της Γέργερης, των «αποκριγιωμάτων». Η διαδικασία της μεταμφίεσής τους είναι μια τελετουργία που γίνεται σε εύθυμο κλίμα, με τη συνοδεία λύρας και κρητικού λαούτου, ποτού, φαγητού και αστεϊσμών. Νέοι άνδρες, πλέον και γυναίκες, φορούν λευκές προβιές που καλύπτουν τον κορμό εμπρός και πίσω. Στη μέση κρεμούν σφυρήλατα κουδούνια αιγοπροβάτων και βάφουν τα πρόσωπά τους μαύρα με καπνιά από τσουκάλι («μουζώνονται»). Ο επικεφαλής τους, ο «αρκουδιάρης», φορά παλιά ρούχα, μουζώνεται και κρατά μια βίτσα (κλαδί απογυμνωμένο από τα φύλλα).

ΚΑΛΗ ΒΡΥΣΗ (Δήμος Προσοτσάνης, Νομός Δράμας)
«ΤΑ ΜΠΑΜΠΟΥΓΕΡΑ» 6-8 Ιανουαρίου

Τα Μπαμπούγερα εμφανίζονται στο χωριό μετά τον αγιασμό των υδάτων στις 6 Ιανουαρίου. Περιμένουν τους πιστούς έξω από την εκκλησία και τους επιτίθενται περιπαικτικά χτυπώντας τους με ένα μικρό σακίδιο με στάχτη για να ξορκίσουν το κακό. Η στάχτη αυτή συλλέγεται από τις εστίες της φωτιάς του δωδεκαημέρου. Συνεχίζουν τα πειράγματα στους δρόμους, τα σπίτια και τις ταβέρνες.